Boeken in Arnhems bezit

Gisteren ben ik in Arnhem geweest,
ondanks dat de NS en Prorail zich gezamelijk verzet hebben.
Ik heb een bezoek gebracht aan het Rozet, een combinatie van
museum, bibliotheek, restaurant, uitkijkpunt en kunstuitleen.
Er was daar een rondleiding. Dit was de beschrijving:

In de collectie van Bibliotheek Arnhem zijn zo’n 43.000 oude drukken en handschriften te vinden.
De Gelderland Bibliotheek beheert dit Gelders erfgoed.
De objecten zijn onder meer afkomstig uit voormalige kloosters, de boekerij van Arnhem, de vroegere Gelderse Academie in Harderwijk, het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur en de nalatenschappen van voorname Arnhemmers zoals Alexander Ver Huell.
In een speciale ruimte in het Erfgoedcentrum van Rozet,
de ‘schatkamer’, zijn een aantal prachtige boekbanden te zien.

Bij deze rondleiding zijn een aantal bijzondere boeken en brochures te zien.
Daarnaast wordt een aantal topstukken uit de collectie gepresenteerd en toegelicht, waaronder de beroemde Atlas van Blaeu en fraaie middeleeuwse handschriften.

Leuk was te horen dat met ook veel kranten verzameld heeft: 200 titels!
Varierend van huis-aan-huis bladen tot dagbladen.
Maar die waren niet het onderwerp van het bezoek.

Zo zagen we een encyclopedie van Diderot uit 1771, het oudste
drukwerk in Geklders bezit, een bijbelcommentaar uit 1476.
Zwart met rode accenten en rode kapitalen. Het rood was na het drukken
met de hand aangebracht.
Een bijbelcommentaar van Nicolas de Lyra. Nicolas was een
Franciscaner monnik die leefde van circa 1270 – 1349.
Dit bijbelcommentaar is uitgegeven in 1498 op perkament.
Ook zwart met wit maar nu ook handgekleurde afbeeldingen gemaakt
met houtdruk.

 photo WP_20151128_001KroniekVanNeurenbergNeurenberg.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Neurenberg, 1493.


Toen zagen we de Kroniek van Neurenberg. Het koffietafelboek
van de Middeleeuwen.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie01.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Venetie, 1493.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie02.jpg

Detail van Venetie.


Een convoluut (verzamelhandschrift) van Arend van Slichtenhorst.
We zagen werken van Durer uitgegeven door Johannes Janssonius.
Een Atlas Minor van Mercator en een Atlas Major van Joan Blaeu.
Een deel over Spanje.

 photo WP_20151128_003EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanjeTitelblad1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, uit de legaat van de burgemeester van Harderwijk. Titelblad.


 photo WP_20151128_004EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanje1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, grote afbeelding van het Escorial.


 photo WP_20151128_005EscorialStoetVoorPaleisAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijk1665Perkament.jpg

Met een detail van een stoet met ruiters en koets voor het paleis.


 photo WP_20151128_006Majorca.jpg

Een kaart van Majorca. Het boek is gemaakt van perkament.


 photo WP_20151128_007MetMonsters.jpg

In de details van de kaart zeemonsters.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta01.jpg

Een kaart van de eilandengroep van Malta.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta02.jpg


 photo WP_20151128_009Zeeslag.jpg

Met op de kaart een zeeslag.


We zagen een handschrift uit de 11e-12e eeuw.
Het is maar een fragment.
Vervolgens zagen we een handschrift dat in 1473 is geschreven
en in de huidige band is ingebonden in 1603 in opdracht
van de stad Arnhem.
Het is ook een kroniek en ook op perkament gemaakt.
Het handschrift is door meerdere schrijvers geschreven.

 photo WP_20151128_010KroniekHandgeschreven1473IngebondenIn1603.jpg

Handgeschreven kroniek. Dit ‘geschiedenisboek’ begint in het Paradijs.


 photo WP_20151128_011HandgeschrevenKroniek1473.jpg

Best een moderne opmaak.


 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 01.jpg

Ter afsluiting zagen we het Getijdenboek van Margariet Block. Margariet was niet de eigenaar of de maker van de illustraties, maar ze is de persoon die de tekst heeft overgeschreven. Ze noemt zichzelf in het boek.


Getijdenboek van Margariet Block

Monnikenwerk

De kopiiste Margariet Block behoorde tot het klooster van Bethanië. Het was een regularissenklooster dat rond 1404 -1405 gesticht werd door Hendrik Gouda uit Zwolle.
In 1425 kocht Gijsbert van Vlyemen een stuk grond tussen Arnhem en Velp waarop een nieuw kloostergebouw verrees dat Bethanië werd genoemd.
Het behoorde vanaf 1430 tot de Windesheimer congregatie.
In 1591 werd het verwoest en afgebroken.

Kopiist
Het klooster van Bethanië beschikte over een speciale schrijfkamer. Afschrijven of kopiëren van teksten werd beschouwd als de meest geschikte vorm van arbeid.
Een deel van de productie kon bovendien worden verkocht
om in onderhoud te voorzien.
In tegenstelling tot de meeste kopiisten maakte Margariet Block zich bekend in een van de vele gebedenboeken die zij gekopieerd zal hebben.
Zij schreef:
‘Inden jaer ons heren dusent CCCC ende LXIX is dit boec gecreven en de geeyndet omtrint sunte laurens mitter hant suster margariet blocks nonne toe bethanien buten arnhem.’
Vrij vertaald: in het jaar veertienhonderd negenenzestig
is dit boek geschreven met de hand en voltooid omstreeks 10 augustus door zuster Margariet Block, non in het klooster van Bethanië buiten Arnhem.

Florale motieven
De pagina’s aan het begin van ieder hoofdstuk van Margariets getijdenboek, zijn rijk geïllustreerd met een fraai sierinitiaal dat veelal in blauw en goud is uitgevoerd.
Het randdecor bestaat uit delicate siermotieven en decoratieve vormen: florale motieven, dierfiguren en gevleugelde engelen.
De decoratiestijl van dit getijdenboek staat niet op zich zelf.
In Arnhem zijn meerdere boeken ontstaan waarvan de illustraties grote gelijkenis vertonen.
Er wordt dan ook gedacht dat er een soort
van regionale decoratiestijl gangbaar was.
Met name de florale motieven en gevleugelde fabeldieren
vertonen een opvallende overeenkomst.

Volkstaal vertalingen

Het handschrift dat Margariet verluchtte bevat de standaardversie van de Getijden in de vertaling van Geert Groote.
Veel getijdenboeken waren in het Latijn, maar vooral in de Nederlanden kwam het getijdenboek in de volkstaal veel voor.
Toen Geert Grote, burgemeesterszoon uit Deventer
die de Moderne Devotie* predikte, aan het einde van zijn leven het getijdenboek in het Nederlands vertaalde,
was hij niet de eerste die dat deed.
Toch werd juist zijn vertaling een onvoorstelbaar succes
doordat de Moderne Devotie, de beweging die met Grote begon, een belangrijke rol speelde bij de verbreiding ervan.
Zijn vertaling is duizenden malen overgeschreven vaak in eenvoudige boeken, maar ook in boeken die op iedere bladzijde schitteren van goud en fraai gekleurde kapitalen.
Het zijn soms ware pronkstukken, maar bovenal waren het boeken voor gelovige mensen die door hun gebed dichter bij God hoopten te komen en een plekje in de hemel wilden bereiken.

Moderne devotie: is de geestelijke beweging die is ontstaan rond de gedachten van Geert Grote (1340- 1384) en Thomas a Kempis (1380-1471).
Terwijl de kerk van Rome aan het einde van de Middeleeuwen steeds meer materialistisch,
decadent en corrupt was geworden, bepleitte de Moderne Devotie uit het IJsselgebied juist het eenvoudige, gemeenschappelijke en geestelijke leven.
Het leven volgens de idealen van de eerste christelijke gemeenschap stond hun hierbij voor ogen.
De Moderne Devotie is een Nederlands voorbeeld van de mystieke gedachte die je in vrijwel alle religieuze bewegingen aantreft.
Nederigheid, soberheid en het gemeenschappelijke leven
worden hierbij aanbevolen om geestelijke rijkdom te verwerven.

 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 02.jpg

Detail van het boek uit 1469.


Advertenties