Kaarten uit Arnhem

Omdat ik helemaal vanuit Breda naar Arnhem was gereisd
op de vroege zaterdagochtend, kreeg ik na afloop van
de eerder beschreven rondleiding in het Erfgoedcentrum Rozet
een paar kaarten mee (denk ik).
Op de kaarten staan afbeeldingen van de prachtige pagina’s
zoals die in de collectie van Bibliotheek Arnhem voorkomen.
Die collectie heet de ‘Gelderland collectie’.

Daarmee heb ik nu de kans een paar van die kaarten te tonen.
Sommige afbeeldingen hebben we afgelopen zaterdag ook
mogen zien.

 photo DSC_7900DeTempelVanSalomoInMiddeleeuwseGothischeStijlFasciculusTemporumWereldkroniek1473WernerRolevinck.jpg

Dit is de Tempel van Salomo in Middeleeuwse gothische stijl uit het boek Fasciculus Temporum. Een wereldkroniek uit 1473, geschreven door Werner Rolevinck.


 photo DSC_7902InitiaalBeginVanDeEersteBriefVanPaulusAanDeThessalonicenzenLatijnseBijbelUit1433.jpg

Een Initiaal, de eerste letter waarmee de eerste brief van Paulus aan de Thessalonicenzen begint. Uit een Latijnse bijbel uit 1433.


 photo DSC_7904InitiaalVanBegintekstBoekDeuteronomiumBijbelMetCommentaarVanNicolaasDeLyra1498GedruktDoorJohannesFrobenBasel.jpg

Nog een initiaal. Hier het begin van het bijbelboek Deuteronomium. Dit is een bijbel met commentaar van Nicolaas de Lyra. In 1498 gedrukt door Johannes Froben in Basel. Johannes (of Johann) Froben was bevriend met Erasmus.


 photo DSC_7907ChristusSalvatorMundiFasciculusTemporum1473WernerRolevinck.jpg

Dit is nog een pagina uit Fasciculus Temporum. Hier zien we Christus als Salvator Mundi in het midden. De vier circels om hem heen bevatten de namen van de vier evangelisten. De twaalf circels daar weer omheen zijn de apostellen. Werner Rolevinck, 1473.


 photo DSC_7906BeginpaginaKleinOfficieHeiligeMaagdGetijdenboek1469 01.jpg

De beginpagina van het Klein Officie van de Heilige Maagd. Het ‘Klein Officie’ is een gebed voor dagelijks gebruik. Hier is het een deel van het getijdenboek van Margariet Block, 1469.

 photo DSC_7906BeginpaginaKleinOfficieHeiligeMaagdGetijdenboek1469 02.jpg

 photo DSC_7906BeginpaginaKleinOfficieHeiligeMaagdGetijdenboek1469 03.jpg


 photo DSC_7908PaginaKleinOfficieHeiligeMaagdGetijdenboek1469.jpg


 photo DSC_7909VersierdeInitiaalBeginGetijdenVanDeeeuwigeWijsheidGetijdenboek1469.jpg

Versierde initiaal als begin van de Getijden van de eeuwige wijsheid. 1469.


In het volgende artikel uit Trouw, geschreven door Anne Bollmann,
wordt ingegaan op het fenomeen Getijdenboek en op de
‘Getijden van de eeuwige wijsheid’ in het bijzonder.

Kloosterleven, maar dan thuis
Anne Bollmann − 28/06/2008

In en rond Deventer kwam in de veertiende eeuw rond Geert Grote een groep christenen op die in het dagelijks leven het kloosterleven nastreefde. Houvast vonden zij bij een getijdenboek dat hun dag en gebed structureerde.

In de late middeleeuwen, temidden van voortdurend dreigende oorlog, pest en hongersnood, kwam de Moderne Devotie op. Mensen wilden op een directe en individuele manier dichter bij God komen. Geert Grote (1340-1384) leidde deze religieuze hervormingsbeweging, die vanuit de IJsselstreek het religieuze leven in de Nederlanden en in de Duitstalige gebieden ingrijpend veranderde.

Met een getijdenboek in de volkstaal heeft Grote de leek die geen Latijn kende maar wel een grote behoefte aan spirituele verdieping had, een leidraad gegeven om zelf actief deel te nemen aan de eigentijdse gebedscultuur.

Als hulpmiddel om de participatie van de leken in het spirituele leven te ordenen en te kanaliseren heeft het getijdenboek van Grote een enorme verspreiding gekend. Het is het meest gelezen Middelnederlandse boek geweest. Meer dan achthonderd exemplaren zijn bewaard gebleven, waarvan ongeveer driehonderd handschriften het onderdeel ’de Getijden van de Eeuwige Wijsheid’ bevatten.

Een getijdenboek is een verzameling van gebedsteksten die naar vorm en inhoud nauw aansluiten bij het officiële gebed van de kerk zoals dat met name in kloosters gebeden werd (en nog wordt). Voor de middeleeuwers gold het kloosterleven als het christelijke leven bij uitstek; leken die iets meer aan religie wilden doen, gingen dus kloostergebruiken imiteren, zonodig in een handzame vorm, zoals in dit geval.

Het getijdenboek structureert de gebedscultuur op het ritme van de dag, de week en het jaar. Leidraad is het liturgische dagschema van de acht vaste momenten die „getijden” worden genoemd. De vierentwintig uren van de dag zijn verdeeld in tijdseenheden van drie uur: de metten (middernachtelijk gebed, 24.00 uur), de lauden (morgenlofprijzing, 3.00 uur), vervolgens de vier gebedstijden die het eerste (priem), derde (terts), zesde (sext) en negende (noon) uur kenmerken en de dag van 6.00 tot 15.00 uur indelen. Om 18.00 uur volgt de avondlofprijzing (vespers) en om 21.00 uur rondt de dagsluiting (completen) de dag liturgisch af.

In werkelijkheid is deze strakke dagindeling nooit strikt gevolgd, maar telkens aangepast aan het spirituele leven van de gemeenschap in parochiekerk, lekenconvent, klooster of kapittel. Op de vaste gebedstijden werden de kerkklokken geluid. Terwijl kloosterlingen op deze tijdstippen baden in de kerk, zeiden de leken een kort gebed (een schietgebedje of onzevader). Op die manier gaven de getijden structuur aan het geloofsleven van de christenen.

De Getijden van de Eeuwige Wijsheid zijn een vertaling en bewerking van de Cursus de Aeterna Sapientia. De dominicaan Heinrich Seuse (1295-1366) had, geïnspireerd door zijn intensieve meditatie over de lijdende Christus, deze tekst geschreven om ook anderen te motiveren tot een vernieuwing van hun levensgevoel door middel van de verinnerlijking van hun spirituele beleving en ervaring. De Cursus de Aeterna Sapientia is een voortvloeisel uit de mystieke godservaring van Heinrich Seuse na zijn innerlijke ommekeer (conversio). In visioenen en dromen maakte God hem duidelijk dat de lijdende Christus – de Eeuwige Wijsheid – als de belichaming van het Goddelijke het antwoord op al zijn vragen was. De Getijden van de Eeuwige Wijsheid richten zich met name op de mystieke verinnerlijking van het woord van God, het zich openen voor de ervaring van Zijn troost, liefde (minne) en genade.

De ritmische tekst verwoordt in veel variaties het verlangen naar de liefde Gods en de emoties op het moment van het genot van die liefde. Centraal staat de vreugde van de ziel die door God wordt bemind. De Eeuwige Wijsheid onttrekt de mens aan zijn aardse bestaan en zorgt dat gevoelens van angst en onmacht naar de achtergrond verdwijnen. Maar de mystieke vereniging met God is onmogelijk zonder de kennis en het intensieve beleven van het lijden van Christus. De passiemeditatie speelt in de Getijden van de Eeuwige Wijsheid dan ook een belangrijke rol: ’Plaats mijn minne der wijsheid in uw wonden*in de tekens van uw pijnen, opdat ik verder moge vorderen in u*’

Geert Grote herkende in het bekeringsverhaal van Seuse veel van zijn eigen conversio. Zelf veranderde Grote van een welgestelde en hooggeleerde patriciërzoon in een man die in vrijwillige armoede een godgewijd leven leidde, zonder hang naar wereldse dingen. Door eenzelfde verlangen naar diepe geestelijke verinnerlijking bewogen ging Grote tijdelijk het klooster in voor intensieve meditatie.

Door de Getijden van de Eeuwige Wijsheid van Seuse op te nemen in zijn getijdenboek heeft Grote de op zich nuchtere en op ascese gerichte vroomheid in de Noordoostelijke Lage Landen een uitzonderlijk mystieke tint gegeven. In een wereld van voortdurende crises beantwoordden de Getijden van de Eeuwige Wijsheid aan het verlangen van de christenen naar zingeving en zelfvinding. In dit opzicht verschilt de middeleeuwse mens niet van de mens in het begin van de eenentwintigste eeuw.

Anders dan de meeste andere getijden zijn de Getijden van de Eeuwige Wijsheid niet gebonden aan een bepaald moment in het gebedsschema of aan een bepaalde situatie in het geloofsleven, maar zijn ze flexibel inzetbaar. Mede hierom zijn de Getijden van de Eeuwige Wijsheid bijzonder geschikt voor het gebruik in de hedendaagse, geseculariseerde cultuur. De gebedsteksten nodigen uit tot meditatief lezen om daarmee de persoonlijke geloofservaring te intensiveren.

Anne Bollmann is mediëviste aan de Rijksuniversiteit Groningen en bij het Antwerpse Ruusbroecgenootschap.

Letterbak verandert in natuurtentoonstelling

De letterbak in onze kamer is een soort
tentoonstellingsruimte.
Tot nu toe was een een muntencollectie te zien.
Een bescheiden deel van de verzameling van mijn moeder.
Afgelopen week was ik in het Rijksmuseum in Amsterdam
en daar verkochten ze bloemtakjes in perspex.
Die vond ik erg leuk en die passen goed in de letterbak,
zo was het idee.

 photo DSC_7891BloemtakjesInPerspex.jpg

Voorbeeld van zo´n bloemtakje in perspex.


 photo DSC_7892SlechtZichtbaar.jpg

Hier zie je de 6 stukjes perspec met bloementjes, of eigenlijk, je ziet ze nauwelijks. Omdat ze klein en doorzichtig zijn vallen ze niet op. Daar moet ik iets aan doen.


 photo DSC_7893VanEenOudeKartonnenDoosMaakIkStandaards.jpg

Van een oude doos maak ik standaards. Daardoor kunnen ze beter vooraan staan en vallen ze beter op door de witte achtergrond.


 photo DSC_7894NogEenPaar.jpg

Dat is al beter. Nog even voor allemaal een standaard maken.


 photo DSC_7895NuZieJeZeVeelBetermaarStaanZeNogwatVerloren.jpg

Maar nu vind ik ze er nog altijd een beetje verloren bij staan. De afgelopen tijd heb ik hier en daar veren gevonden. Vooral in het Valkenberg. Als ik die nu ook eens op een kaartje plak…


 photo DSC_7896OokDeVerenOpEenKaartje.jpg


 photo DSC_7897VijfOpEenRij.jpg


 photo DSC_7898LetterkastVolVerenEnBloemen.jpg

Dan is dit het resultaat. De letterkast is weer vol. Deze tentoonstelling kan weer even vooruit.


Kickstarter: St. Francis in Rome – The restoration

 photo SFiRbeforeL.jpg

Het beeld van voor de restauratie.


Via Kickstarter heb ik meegedaan aan de restauratie
van de kluis die Franciscus gebruikte als hij in Rome was.
Franciscus was soms in Rome voor aangelegenheden die de orde
betroffen en dan moest hij ergens verblijven.
De ruimte die hij toen gebruikte is nu onderdeel van een kerkcomplex
maar was niet in zo’n goede staat.
Vandaar dat er een restauratie nodig was.
Van de organisatie ontving ik gisteren bijgaande foto’s.

 photo SFiRafterL.jpg

De kluis na de restauratie.


Boeken in Arnhems bezit

Gisteren ben ik in Arnhem geweest,
ondanks dat de NS en Prorail zich gezamelijk verzet hebben.
Ik heb een bezoek gebracht aan het Rozet, een combinatie van
museum, bibliotheek, restaurant, uitkijkpunt en kunstuitleen.
Er was daar een rondleiding. Dit was de beschrijving:

In de collectie van Bibliotheek Arnhem zijn zo’n 43.000 oude drukken en handschriften te vinden.
De Gelderland Bibliotheek beheert dit Gelders erfgoed.
De objecten zijn onder meer afkomstig uit voormalige kloosters, de boekerij van Arnhem, de vroegere Gelderse Academie in Harderwijk, het Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur en de nalatenschappen van voorname Arnhemmers zoals Alexander Ver Huell.
In een speciale ruimte in het Erfgoedcentrum van Rozet,
de ‘schatkamer’, zijn een aantal prachtige boekbanden te zien.

Bij deze rondleiding zijn een aantal bijzondere boeken en brochures te zien.
Daarnaast wordt een aantal topstukken uit de collectie gepresenteerd en toegelicht, waaronder de beroemde Atlas van Blaeu en fraaie middeleeuwse handschriften.

Leuk was te horen dat met ook veel kranten verzameld heeft: 200 titels!
Varierend van huis-aan-huis bladen tot dagbladen.
Maar die waren niet het onderwerp van het bezoek.

Zo zagen we een encyclopedie van Diderot uit 1771, het oudste
drukwerk in Geklders bezit, een bijbelcommentaar uit 1476.
Zwart met rode accenten en rode kapitalen. Het rood was na het drukken
met de hand aangebracht.
Een bijbelcommentaar van Nicolas de Lyra. Nicolas was een
Franciscaner monnik die leefde van circa 1270 – 1349.
Dit bijbelcommentaar is uitgegeven in 1498 op perkament.
Ook zwart met wit maar nu ook handgekleurde afbeeldingen gemaakt
met houtdruk.

 photo WP_20151128_001KroniekVanNeurenbergNeurenberg.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Neurenberg, 1493.


Toen zagen we de Kroniek van Neurenberg. Het koffietafelboek
van de Middeleeuwen.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie01.jpg

Kroniek van Neurenberg, houtdruk van de stad Venetie, 1493.

 photo WP_20151128_002KroniekVanNeurenbergVenetie02.jpg

Detail van Venetie.


Een convoluut (verzamelhandschrift) van Arend van Slichtenhorst.
We zagen werken van Durer uitgegeven door Johannes Janssonius.
Een Atlas Minor van Mercator en een Atlas Major van Joan Blaeu.
Een deel over Spanje.

 photo WP_20151128_003EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanjeTitelblad1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, uit de legaat van de burgemeester van Harderwijk. Titelblad.


 photo WP_20151128_004EscorialAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijkDeelOverSpanje1665Perkament.jpg

Atlas Major van Joan Blaeu, grote afbeelding van het Escorial.


 photo WP_20151128_005EscorialStoetVoorPaleisAtlasMajorJoanBlaeuUitDeLegaatVanDeBurgemeesterVanHarderwijk1665Perkament.jpg

Met een detail van een stoet met ruiters en koets voor het paleis.


 photo WP_20151128_006Majorca.jpg

Een kaart van Majorca. Het boek is gemaakt van perkament.


 photo WP_20151128_007MetMonsters.jpg

In de details van de kaart zeemonsters.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta01.jpg

Een kaart van de eilandengroep van Malta.


 photo WP_20151128_008EilandengroepMalta02.jpg


 photo WP_20151128_009Zeeslag.jpg

Met op de kaart een zeeslag.


We zagen een handschrift uit de 11e-12e eeuw.
Het is maar een fragment.
Vervolgens zagen we een handschrift dat in 1473 is geschreven
en in de huidige band is ingebonden in 1603 in opdracht
van de stad Arnhem.
Het is ook een kroniek en ook op perkament gemaakt.
Het handschrift is door meerdere schrijvers geschreven.

 photo WP_20151128_010KroniekHandgeschreven1473IngebondenIn1603.jpg

Handgeschreven kroniek. Dit ‘geschiedenisboek’ begint in het Paradijs.


 photo WP_20151128_011HandgeschrevenKroniek1473.jpg

Best een moderne opmaak.


 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 01.jpg

Ter afsluiting zagen we het Getijdenboek van Margariet Block. Margariet was niet de eigenaar of de maker van de illustraties, maar ze is de persoon die de tekst heeft overgeschreven. Ze noemt zichzelf in het boek.


Getijdenboek van Margariet Block

Monnikenwerk

De kopiiste Margariet Block behoorde tot het klooster van Bethanië. Het was een regularissenklooster dat rond 1404 -1405 gesticht werd door Hendrik Gouda uit Zwolle.
In 1425 kocht Gijsbert van Vlyemen een stuk grond tussen Arnhem en Velp waarop een nieuw kloostergebouw verrees dat Bethanië werd genoemd.
Het behoorde vanaf 1430 tot de Windesheimer congregatie.
In 1591 werd het verwoest en afgebroken.

Kopiist
Het klooster van Bethanië beschikte over een speciale schrijfkamer. Afschrijven of kopiëren van teksten werd beschouwd als de meest geschikte vorm van arbeid.
Een deel van de productie kon bovendien worden verkocht
om in onderhoud te voorzien.
In tegenstelling tot de meeste kopiisten maakte Margariet Block zich bekend in een van de vele gebedenboeken die zij gekopieerd zal hebben.
Zij schreef:
‘Inden jaer ons heren dusent CCCC ende LXIX is dit boec gecreven en de geeyndet omtrint sunte laurens mitter hant suster margariet blocks nonne toe bethanien buten arnhem.’
Vrij vertaald: in het jaar veertienhonderd negenenzestig
is dit boek geschreven met de hand en voltooid omstreeks 10 augustus door zuster Margariet Block, non in het klooster van Bethanië buiten Arnhem.

Florale motieven
De pagina’s aan het begin van ieder hoofdstuk van Margariets getijdenboek, zijn rijk geïllustreerd met een fraai sierinitiaal dat veelal in blauw en goud is uitgevoerd.
Het randdecor bestaat uit delicate siermotieven en decoratieve vormen: florale motieven, dierfiguren en gevleugelde engelen.
De decoratiestijl van dit getijdenboek staat niet op zich zelf.
In Arnhem zijn meerdere boeken ontstaan waarvan de illustraties grote gelijkenis vertonen.
Er wordt dan ook gedacht dat er een soort
van regionale decoratiestijl gangbaar was.
Met name de florale motieven en gevleugelde fabeldieren
vertonen een opvallende overeenkomst.

Volkstaal vertalingen

Het handschrift dat Margariet verluchtte bevat de standaardversie van de Getijden in de vertaling van Geert Groote.
Veel getijdenboeken waren in het Latijn, maar vooral in de Nederlanden kwam het getijdenboek in de volkstaal veel voor.
Toen Geert Grote, burgemeesterszoon uit Deventer
die de Moderne Devotie* predikte, aan het einde van zijn leven het getijdenboek in het Nederlands vertaalde,
was hij niet de eerste die dat deed.
Toch werd juist zijn vertaling een onvoorstelbaar succes
doordat de Moderne Devotie, de beweging die met Grote begon, een belangrijke rol speelde bij de verbreiding ervan.
Zijn vertaling is duizenden malen overgeschreven vaak in eenvoudige boeken, maar ook in boeken die op iedere bladzijde schitteren van goud en fraai gekleurde kapitalen.
Het zijn soms ware pronkstukken, maar bovenal waren het boeken voor gelovige mensen die door hun gebed dichter bij God hoopten te komen en een plekje in de hemel wilden bereiken.

Moderne devotie: is de geestelijke beweging die is ontstaan rond de gedachten van Geert Grote (1340- 1384) en Thomas a Kempis (1380-1471).
Terwijl de kerk van Rome aan het einde van de Middeleeuwen steeds meer materialistisch,
decadent en corrupt was geworden, bepleitte de Moderne Devotie uit het IJsselgebied juist het eenvoudige, gemeenschappelijke en geestelijke leven.
Het leven volgens de idealen van de eerste christelijke gemeenschap stond hun hierbij voor ogen.
De Moderne Devotie is een Nederlands voorbeeld van de mystieke gedachte die je in vrijwel alle religieuze bewegingen aantreft.
Nederigheid, soberheid en het gemeenschappelijke leven
worden hierbij aanbevolen om geestelijke rijkdom te verwerven.

 photo WP_20151128_012GetijdenboekMargarietBlock1469 02.jpg

Detail van het boek uit 1469.


ABCdarium

Ook deze week is er weer gewerkt aan mijn ABCdarium.
Zowel in Etten-Leur bij het Nederlands Drukkerij Museum
als in Tilburg aan de dummy.
De foto’s van deze blog gaan over het drukken in
het Nederlands Drukkerij Museum.
Een van de vrijwillegers drukt mijn tekst/zetsel.
De kaft was al gereed, nu was de tekst voor de binnenkant
aan de beurt. Dat begon met het opbouwen
van het drukwerk op de Korrex.

 photo WP_20151125_001SlechtsTweeRegelsDeopbouwKanBeginnen.jpg

De opbouw kan beginnen.


 photo WP_20151125_003DeOpbouwIsGereedOpTweePlaatsenKunnenAlDezeIjzersVastGezetWordenRechtsEnOnder.jpg

De drukker zorgt ervoor dat de tekst op een vaste plaats op de pers blijft. De letters en de interlinies (wit tussen de regels) worden helemaal ingebouw met metalen elementen en op twee plaatsen, hier rechts en onder de tekst, kan deze opzet helemaal vast gezet worden. Hiervoor moet je van tevoren goed opmeten waar de tekst moet komen. Tevens controleert hij of de letters allemaal op dezelfde hoogte staan.


 photo WP_20151125_004InInkten.jpg

Deze proefpers heeft geen automatische toevoer van inkt. Dat doet de drukker met de hand. In de pers is er een systeem met rubberen en metalen rollen waar de inkt zich over verdeelt.


 photo WP_20151125_005EerstEenTest.jpg

Dan begint de drukker met een test. Normaal gesproken is iemand op zoek naar een hogere oplage. In mijn geval gaat het om 1 eindproduct. Een versie van mijn ABCdarium. Verhoudingsgewijs heeft de drukker dus veel werk per pagina. Bij deze pers moet ook het papier met de hand worden ingevoerd.


 photo WP_20151125_007PapierOpzettenEnNuVoorEcht.jpg

Ook de posities van het papier en de plaats van de regels tekst ten opzichte van het wit wordt ingesteld. Bij het drukken moet er ook voldoende druk ontstaan op het papier, de inkt en de letters. Bij een oplage van 1 kan dit eenvoudig worden bereikt met een extra vel papier.


 photo WP_20151125_010KorrexPers.jpg

Korrex is de naam van de pers.


 photo WP_20151125_015CStaatVoorComputer.jpg

‘C staat voor computer’, dat wil zeggen in mijn ABCdarium.


 photo WP_20151125_016MateriaalGereedschapOmDeOpbouwVastTeZetten.jpg

Dit is de ‘sleutel’ en het speciale opbouwmechanisme waarmee het te drukken werk vast gezet kan worden.


 photo WP_20151125_017DePersMoetookSchoongemaaktWorden.jpg

Na alle plezier moet er natuurlijk ook schoongemaakt worden. De rubberen rollers kunnen eenvoudig van de machine worden opgepakt en ergens anders worden weggelegd om schoon gemaakt te worden.


 photo WP_20151125_018DePersMoetookSchoongemaaktWorden.jpg

Er zitten ook rollen in de pers en die laten zich veel moeilijker schoonmaken.


Op zoek naar Van Santen

Afgelopen zondag was ik ook op zoek naar Van Santen
in Amsterdam. Dirk Jansz. van Santen (1637–1708) om precies te zijn.
Bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam
is er een tentoonstelling over const- en caertafsetters.

 photo DSC_7889AfsettersEnMeester-afsettersDeKunstVanHetKleurenTruusjeGoedings.jpg

Afsetters en meester-afsetters. De kunst van het kleuren door Truusje Goedings.


Afsetters zijn mensen die boeken nadat ze gedrukt en samengebonden waren,
net als boekbinders, de boeken nog een bijzondere behandeling
konden geven. Om je boek nog meer tot een statussymbool te maken
of gewoon voor het genot van een mooi boek.

Kon een boekbinder je boek van een mooie leren kaft voorzien,
misschien wel met je naam in goud op de voorkant van het boek,
de afsetter kleurde voor je het frontispiece, of al de houtdruk
afbeeldingen in je boek tot het toevoegen van kaarten
en afbeeldingen aan het boek aan toe.

 photo DSC_7890DeBoekenwereldDeKunstVanHetInkleuren.jpg

De boekenwereld een uitgave van Vantitlt en Bijzondere Collecties van de UvA.


Deze ambachtslieden werkten meestal anoniem maar Van Santen
werkte voor lange tijd voor de rijke katholieke advocaat Laurens van der Hem.
Voor deze advocaat gaf Van Santen kleur aan de uitgave die we
vandaag de dag ‘Atlas Blaeu – Van der Hem’ noemen.
Een atlas in 46 delen die in 2004 werd opgenomen op de
Werelderfgoedlijst.
De atlas is te zien in de Österreichische Nationalbibliothek te Wenen.
Ook de koopman Dirk van der Hagen en bijvoorbeeld Burgemeester
van Amsterdam Nicolaes Witsen waren klanten van Van Santen.

Voor mij zijn er afgelopen zondag weer meerdere werelden open gegaan.
Het was een geweldige ervaring om zoveel, meer dan prachtige boeken
in allerlei formaten bij elkaar te kunnen zien.
Als afsluiting een deel van een atlas. De kaart van Peking.

 photo WP_20151122_019JoanBlaeuKaartVanDeProvinciePekingAfgezetEnMetGoudGehoogdDoorDirkJanszVanSantenAtlasVanDerHagenDeel4KBDenHaagC1690.jpg

Joan Blaeu, Kaart van de provincie Peking. Afgezet en met goud gehoogd door Dirk Jansz. van Santen, Atlas van der Hagen, deel 4, KB Den Haag, circa 1690.


Shylight

Schuchter licht.
Dat is de vertaling van de titel: Shylight.
In het Rijksmuseum liep ik plotseling onder dit ballet
van een groep lampen.

 photo WP_20151122_009ShylightStudioDrift2014.jpg

Studio Drift (Lonneke Gordijn, Ralph Nauta, Jozeph Hendricks), Shylight, 2014. De lampenkappen verstelden zich geruisloos in hoogte
terwijl de kappen zich open vouwden en weer sloten. Als een ballet.

 photo WP_20151122_010ShylightStudioDrift2014.jpg

 photo WP_20151122_012ShylightStudioDrift2014.jpg

 photo WP_20151122_014ShylightStudioDrift2014.jpg

 photo WP_20151122_018ShylightStudioDrift2014.jpg

Een indruk. Beter is natuurlijk om zelf te gaan kijken en bezoek dan meteen de tentoonstelling ‘Azië > Amsterdam’ en kijk je ogen uit. En….oh, ja…ze geven ook nog licht.